nieuwe DNA-databank om fraude bij vis te achterhalen
ILVO heeft een interessante analysetool ontwikkeld die authenticiteitscontroles op bepaalde visproducten correcter en makkelijker maakt. Die maakt gebruik van een gespecialiseerde databank met DNA-profielen van meerdere commerciële zeevissoorten, die is opgebouwd binnen het internationale wetenschappelijk project SEAFOODTOMORROW. “Zelfs wanneer de tong of kabeljauw verwerkt is tot filet of tot brokjes in een visschotel, kunnen we via de zogenaamde DNA-barcoding techniek de identiteit van de oorspronkelijke vis bepalen,” zegt onderzoeker Dumas Deconinck.
Overal ter wereld durven handelaars of verwerkers van vis wel eens een goedkopere vissoort - in versneden en dus onherkenbare vorm - te verkopen alsof het een duurdere vissoort betrof. Dat is fraude, die de overheid wil opsporen met een efficiënte en accurate methode. Dankzij de techniek van DNA-barcoding is het opsporen van dergelijke frauduleuze praktijken makkelijker geworden. Zo is het mogelijk om DNA uit verse of verwerkte vis te vergelijken met gekende DNA-sequenties uit referentiedatabanken voor specifieke soorten.
Dankzij deze moleculaire techniek is het mogelijk geworden om de specifieke soortnaam te achterhalen, zelfs in sterk bewerkte producten zoals kant-en-klare maaltijden. Daarbij volstaat het om een kleine stukje vis te isoleren en hiervan de DNA-sequentie te bepalen. Belangrijke voorwaarde voor een geslaagde analyse is de beschikbaarheid van een betrouwbare referentie, waarmee de bekomen DNA-sequentie kan worden vergeleken. En daar wringt het schoentje, want publieke referentiedatabanken verwijzen nog te vaak naar misleidende of foute soortnamen, waardoor twijfel bij identificatie kan optreden.
Het SEAFOODTOMORROW team bouwde daarom zelf een kwaliteitsvolle en betrouwbare databank van DNA-sequenties voor drie specifieke genen: COI (Cytochroom Oxidase I), Cytb (Cytochroom b) en rhodopsine, en dat voor 42 Europees commercieel belangrijke zeevissoorten. De referenties in deze databank steunen op correcte identificaties en DNA-sequenties van gevangen of gekweekte vissen uit de Baltische zee, de Noordzee, noordoost-Europese wateren, het noordoosten van de Stille Oceaan en het noordoosten van de Atlantische Oceaan.
Nu de databank en methode op punt staan, ontstaan er nieuwe mogelijkheden naar toepassing voor onderzoek en controle. ILVO-onderzoekers besloten om via de techniek te gaan onderzoeken of en waar precies vis wordt 'verwisseld'. Als vissoorten werd gekozen voor tong en kabeljauw, omdat die in een eerder onderzoek in Brussel in de top 3 stonden van visfraude; de derde is tonijn. De onderzoekers verzamelden in heel Vlaanderen een 180-tal stukjes vis bij verschillende segmenten van de Belgische visketen, gaande van import en groothandel tot detailhandel en horeca. Alle visproducten waren op het zicht onherkenbaar als soort, en waren in de meeste gevallen bereid of sterk verwerkt. In 98% van de analyses kon de ‘ware’ identiteit van de vis worden achterhaald.
Uit de DNA-analyse bleek dat 3 van de 132 stalen kabeljauw (gemiddeld 2%) vervangen werden door een andere soort, wat kan worden teruggeleid naar 6% fraude bij catering, 5% bij import en 3% bij vishandelaars. De vis was vervangen door goedkopere soorten, zoals Alaskapollak, schelvis en koolvis. Van de 41 stalen tong, bleken er 7 vervangen te zijn, wat in totaal neerkomt op 17% fraude. Beide stalen uit de groothandel bleken een andere soort te zijn, in de voedingsindustrie was er 50% fraude, bij detailhandel 20% en bij cateraars 8%. In die gevallen was Noordzeetong vervangen door Japanse schar, Senegalese tong, tropische tong, tongschar en in één geval zelfs met panga, een Aziatische kweekvis.
“Met deze fraudecijfers per ketensegment kunnen we niet de identiteit van de fraudeur achterhalen”, verduidelijkt Deconinck. “De foute vis in de supermarkt kan tijdens alle eerdere stappen van handel en verwerking verwisseld zijn, dus zowel bij import, in de groothandel als tijdens verwerking. De resultaten tonen wél aan dat er controle nodig is doorheen de hele keten, en niet enkel in restaurants. Bij eerdere studies leek men er namelijk van uit te gaan dat de fraude meestal aan het eind van de keten gebeurt, omdat de controles daar zogezegd minder streng zijn. Met onze studie hebben we kunnen aantonen dat dit niet het geval is.”
De nieuw ontwikkelde DNA-databank wordt nu ter beschikking gesteld van controleurs, want zij zijn diegenen die trefzeker moeten kunnen vaststellen of de identiteit en etikettering van de vis correct is. “Dat is belangrijk, niet alleen vanuit een economisch standpunt. Zo kan het verwisselen van vis ook voor problemen zorgen bij mensen met allergieën of zouden mensen meer vervuilende stoffen zoals kwik kunnen binnenkrijgen”, geven de onderzoekers aan in hun publicatie.
