Wat betekent de Mercosur-deal voor de voedingsindustrie?

Nog onzeker of en wanneer het handelsakkoord volledig wordt goedgekeurd

België heeft ruime handelsoverschotten met de landen in het zogenoemde Mercosur-gebied (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay), maar voor de landbouw- en voedingssector gaat die positieve balans niet op. We importeren meer voedingsproducten dan we exporteren naar de vier Zuid-Amerikaanse landen. Die handelstekorten zijn deels het gevolg van een ongelijk speelveld, stellen veel landbouw- en voedingsproducenten. Ze staan dan ook sceptisch tegenover de Mercosur-deal, waarvan overigens niet duidelijk is of en wanneer die definitief wordt goedgekeurd en in werking treedt.

Cars for cows

Toen voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen op een zaterdag halverwege januari in Paraguay was om het vrijhandelsakkoord tussen de Europese Unie en de Mercosur-landen namens de EU-lidstaten te ondertekenen, kondigden boeren alvast nieuwe protestacties aan in Brussel, Parijs, Rome, Straatsburg en vele andere Europese steden.

Toeterende tractoren versperden wegen, politieagenten kregen vuurwerk naar zich toegeworpen en op straat werden nieuwe ladingen aardappelen gedumpt. Op spandoeken prijkten ondubbelzinnige afbeeldingen van politici en klonken leuzen zoals "Cars for cows". Hoewel de deal uiteraard meer producten behelst dan (Europese) auto’s en (Zuid-Amerikaans) rundvlees, staat deze populaire oneliner wel symbool voor het debat tussen voor- en tegenstanders van het vrijhandelsakkoord.

Goedkope producten

Terwijl de Europese industrie worstelt met Chinese concurrentie en Amerikaanse heffingen en de betere toegang tot de Zuid-Amerikaanse markt als een welkome opsteker beschouwt, vrezen veel Europese boeren voor de toestroom van goedkopere Zuid-Amerikaanse producten die de omgekeerde beweging maken.

Volgens de Europese Commissie zorgt het Mercosur-akkoord voor een groei van 0,1% van de Europese economie

Het is geen verrassing dat industrieland Duitsland één van de Europese kartrekkers is van de deal en Frankrijk tegenstemde, terwijl Italië – waar de landbouwlobby eveneens sterk aanwezig is – na toegevingen door de Europese Commissie in het voordeel van boeren akkoord ging met het handelsakkoord. Die Italiaanse stem was cruciaal voor de benodigde meerderheid.

België onthield zich van stemming, omdat de regeringspartijen geen gezamenlijk standpunt konden innemen. Zo waren N-VA en Vooruit voor, maar CD&V, MR en Les Engagés tegen. Nu het akkoord na meer dan vijfentwintig jaar onderhandelen mogelijk spoedig (voorlopig) in werking treedt, rijst de vraag of de zorgen van critici terecht zijn. Wat betekent de Mercosur-deal voor Belgische producenten van voedingsmiddelen?

Handel met Brazilië en Argentinië

In de eerste plaats dat zowel de in- als uitvoer van goederen toeneemt door de afbouw van handelstarieven. Het is niet zo dat alle tarieven naar nul zullen gaan, maar de huidige percentages dalen wel flink –  importheffingen op rundvlees bijvoorbeeld van 35% naar 7,5%. De verwachting is niet dat de handel fors toeneemt. Volgens de Europese Commissie zorgt het Mercosur-akkoord voor een groei van 0,1% van de Europese economie. Ook de FOD Economie concludeerde vorig jaar in een analyse van de goederenhandel tussen België en de Mercosur-landen dat ‘het belang van de zone beperkt is’.

In de totale Belgische export was het aandeel van de Mercosur-landen tussen 2014 en 2024 jaarlijks net iets minder dan 1%. Wat de import betreft lag dat percentage in deze periode nog lager: ongeveer 0,5% van de alle ingevoerde goederen kwam uit één van de vier Zuid-Amerikaanse landen.

België bedrijft veruit de meeste goederenhandel met Brazilië en Argentinië. Met beide landen hadden we in 2024 een goederenhandelsoverschot, van 436 miljoen euro met Argentinië en 1,09 miljard euro met Brazilië. Die overschotten klinken mooi, maar zijn relatief: met een aandeel van 0,2 procent in de totale Belgische goederenuitvoer was Argentinië twee jaar geleden ‘slechts’ de 50e belangrijkste exportmarkt van België. Brazilië eindigde op de 26e plaats met een aandeel van 0,6 procent in de totale goederenuitvoer, blijkt uit cijfers van de Nationale Bank van België (NBB).

Tekort voor landbouw- en voedingsindustrie

Opvallend is dat het handelsoverschot niet opgaat voor de voedingsindustrie. Integendeel: van de totale export naar Argentinië ging het in 2024 in minder dan 2% om landbouwproducten en voeding, terwijl maar liefst 45% – bijna de helft – van alle geïmporteerde goederen uit dat land bestond uit landbouw en voeding. Die negatieve handelsbalans geldt in iets minder mate ook voor Brazilië.

De Belgische voedingsindustrie (zonder landbouw) sloot 2024 volgens de NBB af met een handelstekort van 54 miljoen euro met Argentinië en 42 miljoen euro met Brazilië. In de categorie waar industriële machines onder vallen was er wél sprake van overschotten: 47 miljoen euro met Argentinië en 168 miljoen euro met Brazilië. Al is niet duidelijk hoe vaak het hierbij ging om voedingsverwerkende machines of andere soorten machines. Deze cijfers verklaren waarom de industrie voorstander is en de sectoren landbouw en voeding meer tegenstribbelen. 

Vergelijking met EU
In 2024 had België in verhouding een hoger handelsoverschot met de Mercosur-landen dan de EU gemiddeld. Belgische bedrijven exporteerden voor 3,05 miljard euro, terwijl de import 1,44 miljard euro bedroeg, noteerde de NBB. In 2024 was de handel van de EU met Mercosur goed voor ongeveer 111 miljard euro: daarvan is ruim 55 miljard euro uitvoer en 56 miljard euro invoer. Meer dan 80% van de handel vond plaats tussen de EU en Brazilië. Machines en apparatuur, vervoermaterieel, chemische stoffen en farmaceutische producten zijn de belangrijkste exportgoederen. Naast landbouwproducten importeert de EU voornamelijk papier en pulp en minerale producten.

Overigens zullen niet alle voedingsbedrijven onwelwillend tegenover het handelsakkoord staan. Volgens een studie van de FOD Economie profiteren sommige Belgische voedingsbedrijven juist van het Mercosur-akkoord, bijvoorbeeld chocoladefabrikanten, bevroren aardappelproducenten en bierbrouwerijen. Zij kunnen nog meer exporteren. Het Joint Research Centre, de wetenschappelijke dienst van de EU, concludeerde twee jaar geleden dat Europese vrijhandelsakkoorden bovendien gunstig kunnen uitpakken voor de sectoren varkensvlees, bewerkte voeding en zuivel. 

Daartegenover staan sectoren die door het Mercosur-vrijhandelsakkoord volgens de FOD Economie 'geconfronteerd kunnen worden met bijkomende druk op hun respectievelijke markten, die al een zekere spanning kenden'. Met name suikerbieten, gevogelte en rundvlees vallen daarbij op. De import van rundvlees zou naar verwachting zelfs met 40% kunnen toenemen.

Beschermingsmaatregelen

Om de klap voor sectoren met 'gevoelige producten' te verzachten, heeft de EU enkele beschermingsmaatregelen genomen. Zo zijn voor deze goederen quota afgesproken die meestal neerkomen op 1 of 2 procent van de Europese consumptie. Als deze quota zijn bereikt, gelden de voordelige tarieven niet meer. Daarnaast kan de EU de voordelige tarieven tijdelijk opschorten als de import van zo'n gevoelig product met minstens 8% stijgt ten opzichte van het gemiddelde over de afgelopen drie jaar, of als de prijzen van dat product met 8% of meer dalen.

Maar voor veel critici volstaan deze maatregelen niet. Een belangrijk punt van zorg is dat de productieregels voor voeding soepeler zijn in Zuid-Amerika dan binnen de EU – precies de reden dat bedrijven in de Mercosur-landen goedkoper kunnen produceren. Denk bijvoorbeeld aan regels op het gebied van dierenwelzijn of gewasbescherming: Argentijnse en Braziliaanse landbouwers mogen pesticiden gebruiken die in de EU niet meer zijn toegelaten.

Belgische bedrijven in chocolade, bevroren aardappelen en bieren zouden profiteren van het Mercosur-akkoord

Tegelijkertijd moeten producten die naar de EU worden geëxporteerd voldoen aan de sanitaire en fytosanitaire normen van de EU. Dat betekent dat residuen van gewasbeschermingsmiddelen binnen vastgestelde gezondheidslimieten moeten blijven, ook al zijn deze middelen tijdens de productie in de EU zelf verboden. De Europese Commissie kondigde versterkte controles aan om te achterhalen of geïmporteerde producten daadwerkelijk aan de Europese normen voldoen.

Twee jaar geleden controleerde het FAVV 85 voedingsproducten uit de Mercosur-landen op resten van gewasbeschermingsmiddelen. Bijna 99% procent van de stalen voldeed aan de Europese normen en één product niet: een lading Braziliaanse aardnoten met te veel resten van de onkruidbestrijder fluazifop.

Een ander kritiekpunt gaat over de milieu-impact van de deal. Critici vrezen dat het akkoord de export van landbouwproducten zal stimuleren en zo indirect kan bijdragen aan verdere ontbossing in het Amazonegebied. "Een toename van de export van rundvlees, soja en andere grondstoffen uit regio's die gevoelig zijn voor ontbossing dreigt de eigen doelstellingen van de EU op het gebied van klimaat en ontbossingsvrije toeleveringsketens te ondermijnen", stelt consumentenvereniging Foodwatch.

Duurzaamheidsclausules in de deal, bijvoorbeeld over het respecteren van het Akkoord van Parijs, zijn opgenomen, maar hun afdwingbaarheid zou beperkt zijn. Dat geldt ook voor afspraken over sociale normen zoals arbeidsomstandigheden.

Juridische vragen

Brancheverenigingen zoals Unizo, Voka en VBO noemen de Mercosur-deal "een belangrijke stap in een wereld die wordt gekenmerkt door geopolitieke spanningen". Ook Fevia is voorstander van dergelijke handelsakkoorden, maar vindt evenals de Boerenbond dat die in lijn moeten zijn met Europese duurzaamheidsambities. Ingevoerde producten moeten aan dezelfde milieuvoorwaarden voldoen, stelt Fevia. "Opdat de boeren kunnen concurreren binnen een gelijk speelveld."

De kritiek kreeg gehoor binnen het Europees Parlement, dat eerst een aantal juridische vragen beantwoord wil door het Hof van Justitie voordat het overgaat tot stemming over de deal. Dat zou zomaar nog één of twee jaar kunnen duren. Mogelijk treedt het handelsakkoord tot die tijd alvast voorlopig in werking. Daar volgt naar verwachting snel duidelijkheid over.